De kop-hals-rompboerderij is ontstaan uit het oud-friese langhuis. De hoogtijdagen voor de kop-hals-rompboerderij waren tussen 1800 en 1900 (19e eeuw)

Het basistype kop-hals-romp heeft vele varianten. Zo zijn er boerderijen zonder hals, de kop-rompboerderij. Boerderijen met een verlengde kop of dubbel voorhuis of met een voorhuis dat dwars voor het huis geplaatst is. In de minder welvarende delen van Friesland op de zandgronden en de bedrijven met akkerbouw als hoofdtak vindt je vooral kop-rompboerderijen. De hals is achterwege gelaten omdat een karnruimte niet nodig is. Bovendien is deze opzet veel goedkoper te bouwen. Een bijzondere variant van de kop-hals-romp is te vinden in het noordwesten van Fryslân. Hier vindt je langs de oude zeedijk veel ‘hoekpleatsen'. Dit zijn boerderijen waarbij het voorhuis haaks op de romp staat, als een soort winkelhaak.

In de negentiende eeuw kwam een nieuwe variant in zwang. Rijke boeren plaatsten een villa-achtig bouwerk dwars op de schuur. Deze gebouwen doen denken aan de classicistische pastorieën die destijds in de mode waren.

De schuur van de kop-hals-romp is met zijn stolpvorm geschikt voor het weide- , akkerbouw- en gemengd bedrijf.

Plattegrond van de kop-hals-rompboerderij

Hoekpleats of winkelhaakboerderij in Het Bildt

Kop-rompboerderij te Mildam

De lijkdeur of 'lykdoar'

Volgens de overlevering werd deze meestal fraai versierde deur slechts twee maal voor de boer of boerin geopend. De eerste keer bij het betreden van de echtelijke woning na het huwelijk. De tweede keer bij een minder heugelijk feit wanneer de boer of boerin het huis werd uitgedragen bij de begrafenis.

Kop-hals-rompboerderij Tergracht aan de Dokkumer EE met een zogenaamde lijkdeur

Fraai element: ‘lykdoar' boerderij te Wirdum