De voorloper van de kop-hals-romp- en de stelpboerderij is het ‘oud Fries langhuis'. In dit kleine, smalle, langgerekte en lage gebouwtje vond werken en wonen plaats onder één dak. In eerste instantie bestond dit boerderijtje slechts uit een stal en een woongedeelte. In latere perioden werd hiertussen ook een werkruimte gemaakt. Het woongedeelte bestond uit een kamer met bedsteden en een stookplaats. De stal bestond uit een middendeel met aan weerszijden de koestal. Het vee stond hier met de koppen naar de muur, zoals ook nu nog kenmerkend is voor de Friese boerderij.

Bijzonder is de ontluchting van de stal door middel van een zogenaamde huiskist op de nok van het dak.

Belangrijk verschil met de latere boerderijentypen is dat de hooiberging niet in de boerderij geplaatst is, maar buiten los van de boerderij staat. Dit door de geringe mogelijkheid tot opslaan van hooi in de schuur zelf. Deze hooiberging was een open bouwwerk van vier of meer hoge stijlen met daarop een rieten dak. Hieronder werd het hooi droog gehouden. Later, rond 1500, werden sommige van deze hooibergen met hout omtimmerd, waardoor de zogenoemde blokschuur ontstond. Het enige exemplaar dat de tand des tijd heeft weten te doorstaan staat in Wartena. Deze boerderij stamt uit 1728 en is thans een museum.

Door de groei van de landbouw ontstond er behoefte aan meer opslagruimte voor hooi en een efficiënte bedrijfsvoering. Er ontstonden grotere en anders ingedeelde boerderijen. Door import van hout uit de Baltische staten en Noorwegen werd het mogelijk grotere, hogere, schuren te maken. Zo werd er aan het einde van de 16 e eeuw een nieuw type schuur ontwikkeld, waarbij opslag, werkruimte en stal gecombineerd werden. Aan of in deze schuur creëerde men woonruimte, waardoor kop-hals-romp- en de stelpboerderijen ontstonden. Hiermee werd de grondslag gelegd voor de tegenwoordige historische boerderijen in Friesland.

Het enige overgebleven exemplaar van het oud-fries langshuis te Wartena. Thans in gebruik als museum.
Bezoekadres museumboerderij:
Hellingpad 3-9, Wartena
Tel:058-2551878

Wat is een 'huiskist'?

Het kistluik, dat in vroeger tijden in de schuur van het langhuis werd geplaatst, wordt ook wel een huiskist genoemd. In de museumboerderij te Wartena is een dergelijke huiskist te bewonderen. De huiskist is geplaatst in de nok van het dak van de schuur en diende voor ventilatie van de stallen. Door aan de touwen te trekken, die in het midden van de schets te zien zijn, kunnen de houten luiken worden opengeklapt. Door de touwen los te laten, sluit de huiskist zich weer door zijn gewicht.

Schets van een kistluik of huiskist.

Tekening Cornelis Pronk (1747): detail van een boerderij te Akkrum, een met riet gedekte schuur met een geopende huiskist en een uilebord.